Szybkimi krokami zbliża się koniec 2017 roku i początek roku 2018. Te noce upłyną w blasku Księżyca bliskiego pełni, przez którą przejdzie w pierwszych dniach nowego roku. Przez ten czas Srebrny Glob odwiedzi gwiazdozbiory Wodnika, Ryb, Wieloryba, Barana i Byka, gdzie spotka się m.in. z planetą Uran i planetoidą (7) Iris, a także zakryje kilka dość jasnych gwiazd, w tym część Hiad i Aldebarana. W pierwszej części nocy można obserwować mirydy χ Cygni i o Ceti, a także planetę Neptun, natomiast nad ranem do coraz ciaśniejszej pary Mars-Jowisz dołączył Merkury.

 

 

Mapka pokazuje położenie Księżyca, planety Uran, planetoidy (7) Iris oraz mirydy o Ceti w ostatnim tygodniu grudnia 2017 r. (kliknij w miniaturkę, aby powiększyć).

 

We wtorek 26 grudnia Księżyc przejdzie przez I kwadrę w gwiazdozbiorze Wieloryba i w kolejnych dniach podąży ku pełni. Stąd każdej kolejnej nocy jego blask stanie się coraz dokuczliwszy. Jednak tydzień Srebrny Glob zacznie na granicy gwiazdozbiorów Wodnika i Ryb, niecałe 15° na wschód od planety Neptun. Przez południk lokalny Księżyc przejdzie już prawie na początku nocy astronomicznej, mniej więcej kwadrans po godzinie 17. W tym momencie jego tarcza pokaże fazę 43%. Natomiast o godzinie podanej na mapce do zniknięcia Księżyca z nieboskłonu zostanie tylko godzina.

Dwa dni później Księżyc w fazie 65% dotrze do południowo-wschodniej części konstelacji Ryb, gdzie spotka się z planetą Uran. O godzinie podanej na mapce Księżyc zajmie pozycję na wysokości 30° nad południowo-zachodnim widnokręgiem. Planeta Uran znajdzie się tej nocy jakieś 5° na północ od tarczy Srebrnego Globu, zaś 25° prawie dokładnie pod nim można będzie dostrzec najjaśniejszą gwiazdę konstelacji Wieloryba, choć oznaczaną na mapach nieba grecką literą β, Deneb Kaitos, a 7° na wschód — na godzinie 10 względem Księżyca — najjaśniejszą gwiazdę Ryb, Alreshę. Planeta Uran zbliża się do wykonania zakrętu na swojej drodze po niebie i już prawie nie porusza się względem gwiazd tła. Uran oddalił się na ponad 3,5 stopnia od gwiazdy o Psc, ale już w pierwszym tygodniu nowego roku zacznie ponownie się do niej zbliżać i minie ją w odległości niewiele przekraczającej 1° w połowie kwietnia przyszłego roku. Wcześniej, w ostatnich dniach marca Urana czeka bardzo bliskie spotkanie z planetą Wenus. Obecnie jasność Urana wynosi +5,8 wielkości gwiazdowej.

W czwartek 28 grudnia oświetlenie księżycowej tarczy urośnie do 75%, a odwiedzi on pogranicze gwiazdozbiorów Wieloryba i Barana. Z jaśniejszych gwiazd w jego okolicy 9,5 stopnia na prawo od niego znajdzie się gwiazda Menkar. W podobnej odległości, lecz na godzinie 2 względem Księżyca znajdzie się planetoida (7) Iris. Jej blask już niestety słabnie i obecnie wynosi +8,4 wielkości gwiazdowej. Tutaj można pobrać wykonaną w programie Nocny Obserwator mapkę z trajektorią planetoidy do końca tego roku.

W tym dniu Księżyc odwiedzi także prototypkę gwiazd zmiennych typu Mira, gwiazdę o Ceti. Tej nocy Księżyc przejdzie jakieś 12° na północ od niej i silnie wpłynie na możliwość jej obserwacji. Gwiazda jest już jaśniejsza od +4 magnitudo i jeszcze trochę powinna pojaśnieć. Tutaj można pobrać wykonaną na stronie AAVSO mapkę z okolicami Miry, z naniesionymi jasnościami gwiazd porównania.

Również 28 grudnia dojdzie do pierwszego w tym tygodniu zakrycia dość jasnej gwiazdy przez Księżyc. Będzie to świecąca blaskiem obserwowanym +4,3 wielkości gwiazdowej ξ2 Ceti. Zjawisko będzie widoczne w całej Polsce, oprócz tego w północno-zachodniej Europie oraz w północno-zachodniej części Rosji i Kazachstanu. Zacznie się około godziny 21, skończy — mniej więcej godzinę później.

Piątek 29 grudnia zastanie naturalnego satelitę Ziemi na pograniczu gwiazdozbiorów Barana i Byka, w fazie 85%. Bardzo blisko tej granicy znajduje się gwiazda 4. wielkości 5 Tauri, która zniknie za księżycową tarczą tuż po północy, już w sobotę 30 grudnia. Obszar widoczności zakrycia tej gwiazdy jest podobny do tego z zakrycia ξ2 Ceti, lecz przesunięty trochę na północ, zwłaszcza jego zachodnia część. Tym razem zakrycie ominie basen Morza Śródziemnego, a brzegówka przetnie m.in. Kanał La Manche, kraje Beneluksu, Niemcy, Polskę i Ukrainę. W naszym kraju granica zakrycia przebiegnie m.in. między Wodzisławiem Śląskim a Jastrzębiem Zdrój, między Krakowem a Myślenicami i jakieś 1,5 km na południe od Przemyśla.

Weekend Księżyc spędzi w gwiazdozbiorze Byka, gdzie zakryje kilka jaśniejszych gwiazd Hiad i Aldebarana, zaś w noc sylwestrową – gwiazdę 4. wielkości 119 Tauri. W sobotę 30 grudnia wieczorem tarcza Księżyca będzie oświetlona w 91%, a sekwencja zakryć zacznie się około godz. 18:20 od najbardziej na zachód wysuniętej gwiazdy Hiad, γ Tauri, zaś skończy 9 godzin później, już w niedzielę 31 grudnia, odkryciem Aldebarana. Tym razem Europa ma szczęście do widoczności całej sekwencji. Pewnie dlatego, że bliska pełni tarcz Księżyca znacznie utrudni obserwację poszczególnych zjawisk. Z jaśniejszych gwiazd między gwiazdami γ i α Tauri Srebrny Glob zakryje jeszcze 75 Tauri oraz HIP 21029.

Srebrny Glob pożegna stary rok i powita nowy rok zakryciem kolejnej gwiazdy 4. wielkości 119 Tauri, znajdującej się na pograniczu Byka, Oriona i Bliźniąt. Zakrycie zacznie się około godziny 23, a skończy godzinę później, już w nowym roku, co — ze względu na rozświetlające i zasnuwające dymem niebo sztuczne ognie — może być niemożliwe do zaobserwowania. Oprócz Polski zjawisko widoczne będzie prawie w całej Europie, na Grenlandii, we wschodniej części Labradoru i w północno-zachodniej Azji. Dokładne momenty zakryć i odkryć wszystkich wymienionych wcześniej gwiazd pokazuje poniższa tabela:

Zakrycie gwiazd ξ2 Cet, 5, γ, 75 Tauri, HIP 21029, Aldebarana i 119 Tauri przez Księżyc w dniach 28-31 grudnia 2017 r. (czasy UT)
Miasto ξ2 Cet
4,3 mag
28 XII
5 Tau
4,1 mag
29 XII
γ Tau
3,7 mag
30 XII
75 Tau
5,0 mag
30 XII
HIP 21029
4,8 mag
30 XII
Aldebaran
0,9 mag
31 XII
119 Tau
4,3 mag
31 XII
Zakrycie Odkrycie Zakrycie Odkrycie Zakrycie Odkrycie Zakrycie Odkrycie Zakrycie Odkrycie Zakrycie Odkrycie Zakrycie Odkrycie
Bydgoszcz 19:50:09 20:53:20 23:16:58 23:52:09 17:20:41 18:14:27 21:44:51 22:54:05 23:04:24 23:29:49 1:19:22 2:10:00 21:50:26 22:59:59
Gdańsk 19:50:09 20:54:32 23:13:25 23:53:52 17:22:40 18:17:29 21:45:27 22:53:50 22:59:50 23:33:37 1:17:11 2:09:23 21:51:08 23:00:21
Kraków 19:56:30 20:51:58 23:35:19 23:43:23 17:20:48 18:07:59 21:48:25 22:57:50 brak zakrycia 1:26:30 2:12:05 21:54:19 23:02:33
Krosno 20:06:16 20:52:55 brak zakrycia 17:23:04 18:07:46 21:51:06 22:59:57 brak zakrycia 1:27:38 2:12:51 21:57:13 23:04:53
Łódź 19:53:28 20:53:28 23:23:14 23:50:48 17:21:08 18:12:06 21:46:58 22:56:29 brak zakrycia 1:22:39 2:11:16 21:52:45 23:01:56
Nowy Sącz 19:58:29 20:51:59 brak zakrycia 17:21:37 18:07:08 21:49:42 22:58:49 brak zakrycia 1:27:36 2:12:28 21:55:43 23:03:30
Piotrków
Trybunalski
19:54:16 20:53:21 23:24:57 23:50:04 17:21:12 18:11:26 21:47:23 22:56:55 brak zakrycia 1:23:25 2:11:29 21:53:12 23:02:16
Poznań 19:48:55 20:51:42 23:18:41 23:50:06 17:18:54 18:12:08 21:43:25 22:53:14 23:07:42 23:25:19 1:20:33 2:10:00 21:48:57 22:58:34
Przemyśl 20:01:57 20:54:00 brak zakrycia 17:24:38 18:08:37 21:52:30 23:01:05 brak zakrycia 1:27:30 2:13:10 21:58:42 23:06:18
Rzeszów 20:00:04 20:53:44 23:35:16 23:46:20 17:23:33 18:08:57 21:51:16 23:00:08 brak zakrycia 1:26:50 2:12:50 21:57:21 23:05:16
Suwałki 19:56:23 20:58:16 23:17:01 23:56:32 17:26:45 18:19:45 21:50:44 22:58:27 23:04:50 23:37:38 1:18:55 2:10:44 21:56:47 23:05:35
Szczecin 19:44:42 20:50:10 23:13:04 23:49:51 17:17:43 18:12:58 21:40:17 22:49:57 22:59:05 23:26:50 1:17:30 2:08:28 21:45:41 22:55:28
Toruń 19:51:03 20:53:44 23:17:45 23:52:25 17:21:10 18:14:31 21:45:32 22:54:45 23:05:37 23:30:02 1:19:47 2:10:15 21:51:12 23:00:40
Warszawa 19:55:26 20:55:18 23:22:11 23:53:01 17:23:18 18:14:11 21:48:53 22:57:53 23:12:47 23:29:31 1:22:01 2:11:30 21:54:47 23:03:50
Wrocław 19:50:07 20:50:34 23:25:09 23:46:42 17:17:56 18:09:09 21:43:49 22:54:02 brak zakrycia 1:23:20 2:10:33 21:49:26 22:58:44
Zakopane 19:57:37 20:50:49 brak zakrycia 17:20:26 18:05:54 21:48:48 22:58:01 brak zakrycia 1:28:15 2:12:13 21:54:46 23:02:23
Zamość 20:01:04 20:55:42 23:30:27 23:51:06 17:25:30 18:11:31 21:52:30 23:01:14 brak zakrycia 1:25:37 2:12:59 21:58:45 23:06:58
Żywiec 19:55:46 20:50:49 brak zakrycia 17:19:42 18:06:46 21:47:36 22:57:06 brak zakrycia 1:27:14 2:11:52 21:53:27 23:01:31

 

 

Mapka pokazuje położenie mirydy χ Cygni w ostatnim tygodniu grudnia 2017 r. (kliknij w miniaturkę, aby powiększyć).

 

Wieczorem coraz bardziej do widnokręgu zbliża się kolejna miryda χ Cygni. Na początku nocy astronomicznej gwiazda znajduje się na wysokości około 35° nad północno-zachodnim widnokręgiem, a znika z nieboskłonu mniej więcej o 23. Gwiazda cały czas słabnie, obecnie jej blask osłabł do +6,5 magnitudo, czyli gwiazda przestaje być widoczna gołym okiem, ale nadal widoczna jest przez lornetki. Tutaj można pobrać wykonaną na stronie AAVSO mapkę z okolicami Miry, z naniesionymi jasnościami gwiazd porównania.

 

 

Mapka pokazuje położenie planety Neptun w ostatnim tygodniu grudnia 2017 r. (kliknij w miniaturkę, aby powiększyć).

 

Najszybciej z firmamentu z opisywanych obiektów znika planeta Neptun, która czyni to około godziny 21:30, a na początku nocy astronomicznej zajmuje pozycję na wysokości ponad 25° na południowo-zachodnim widnokręgiem. Planeta wróciła już do szybkiego ruchu prostego i obecnie wędruje niewiele ponad 0,5 stopnia na południowy wschód od gwiazdy 4. wielkości λ Aquarii i jednocześnie mniej niż 1° na południe od gwiazdy 6. wielkości 78 Aquarii. Jasność samej planety wynosi +7,9 wielkości gwiazdowej.

 

 

Animacja pokazuje położenie planet Mars, Jowisz i Merkury w ostatnim tygodniu grudnia 2017 r. (kliknij w miniaturkę, aby powiększyć).

 

Na niebie porannym w najbliższych tygodniach można obserwować aż trzy planety Układu Słonecznego, gdyż do pary planet Mars-Jowisz dołączy na chwilę planeta Merkury. Mars coraz bardziej zbliża się do Jowisza i w końcu pierwszego tygodnia 2018 roku minie go w odległości mniejszej od średnicy Księżyca. Obie planety znajdują się w gwiazdozbiorze Wagi, niedaleko gwiazdy Zuben Elgenubi. Do końca roku dystans między planetami zmaleje do 3° Do tego czasu Jowisz oddali się od α Lib na prawie 100′. Tyle samo, lecz od strony zachodniej, do Zuben Elgenubi zabraknie Czerwonej Planecie. W tym tygodniu Mars świeci blaskiem +1,5 magnitudo, a jego tarcza ma średnicę 5″. Jowisz jest o ponad 3 magnitudo jaśniejszy i świeci blaskiem -1,8 magnitudo. Jego tarcza również jest znacznie większa, ma średnicę 33″.

Już lornetki wystarczą, aby obserwować cztery najjaśniejsze księżyce Jowisza, tzw. księżyce galileuszowe. W tym tygodniu z terenu Polski będzie można zaobserwować następujące zjawiska (na podstawie strony Sky and Telescope oraz programu Starry Night):

  • 27 grudnia, godz. 6:12 – Europa chowa się w cień Jowisza, 21″ na zachód od tarczy planety (początek zaćmienia),
  • 27 grudnia, godz. 7:42 – Io chowa się w cień Jowisza, 13″ na zachód od tarczy planety (początek zaćmienia),
  • 28 grudnia, godz. 4:54 – wejście cienia Io na tarczę Jowisza,
  • 28 grudnia, godz. 5:54 – wejście Io na tarczę Jowisza,
  • 28 grudnia, godz. 7:06 – zejście cienia Io z tarczy Jowisza,
  • 28 grudnia, godz. 8:04 – zejście Io z tarczy Jowisza,
  • 29 grudnia, godz. 3:28 – od wschodu Jowisza Ganimedes i Europa na tarczy planety, Ganimedes na południku centralnym, Europa – w IV ćwiartce,
  • 29 grudnia, godz. 4:32 – zejście Ganimedesa z tarczy Jowisza,
  • 29 grudnia, godz. 5:16 – zejście Europy z tarczy Jowisza,
  • 29 grudnia, godz. 5:18 – wyjście Io zza tarczy Jowisza (koniec zakrycia),
  • 29 grudnia, godz. 5:31 – minięcie się Ganimedes (N) i Europy w odległości 4″, 5″ na wschód od brzegu tarczy Jowisza,
  • 31 grudnia, godz. 3:54 – minięcie się Kallisto (N) i Europy w odległości 30″, 42″ na wschód od brzegu tarczy Jowisza, Io 12″ na wschód od

    Europy,

  • 31 grudnia, godz. 7:48 – minięcie się Io (N) i Europy w odległości 7″, 78″ na wschód od brzegu tarczy Jowisza,
  • 1 stycznia, godz. 5:00 – minięcie się Kallisto (N) i Ganimedesa w odległości 32″, 96″ na zachód od brzegu tarczy Jowisza,
  • 1 stycznia, godz. 6:54 – minięcie się Io (N) i Ganimedesa w odległości 12″, 82″ na zachód od brzegu tarczy Jowisza.

 

 

W najbliższych kilku tygodniach parze Mars-Jowisz towarzystwa — może nie najbliższego, gdyż na odległość 30° — dotrzyma planeta Merkury. 1 stycznia Merkury osiągnie maksymalną elongację zachodnią. Tego ranka oddali się on od Słońca na odległość prawie 23° i przed godziną 7 wzniesie się na wysokość 5° nad południowo-wschodni widnokrąg. Jak zawsze podczas widoczności porannej, tak i tym razem Merkury oddala się od nas, stąd jego rozmiary będą maleć, a faza rosła. Lecz w przeciwieństwie do Wenus jasność Merkurego również będzie rosła. Do końca roku jasność Merkurego zwiększy się z +0,1 do -0,3 wielkości gwiazdowej, faza urośnie z 40 do 60%, zaś średnica zmaleje z 8 do 7 sekund kątowych.

Autor

Ariel Majcher
Ariel Majcher